Let op: twee bronnen die iets anders meten
Voor slaapmiddelen bestaan er twee officiële tellingen die flink uiteenlopen. De GIPdatabank (Zorginstituut Nederland) telt alleen vergoede verstrekkingen. Sinds 1 januari 2009 worden slaap- en kalmeringsmiddelen alleen nog vergoed bij een paar specifieke indicaties, zoals epilepsie of een angststoornis waarbij minstens twee antidepressiva niet hielpen. Iedereen die het middel om een andere reden gebruikt, betaalt het zelf en verschijnt niet in de GIP-cijfers.
De Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) telt wel alle verstrekkingen, vergoed én zelf betaald. Het verschil is groot: in 2024 telde GIP 61.470 zolpidem-gebruikers, terwijl SFK er 236.000 telde. GIP vangt dus maar ongeveer een kwart van het werkelijke gebruik. Op deze pagina gebruiken we SFK voor het totale gebruik, en vermelden we expliciet wanneer een cijfer alleen over de vergoede groep gaat.
De cijfers: totaal gebruik (SFK)
Let op de temazepam- en zolpidem-cijfers samen: de daling bij temazepam (-77.000) en de stijging bij zolpidem (+87.000) vallen in hetzelfde jaar bijna tegen elkaar weg. SFK schrijft daarover letterlijk: "Tekorten aan temazepam in 2024 hebben waarschijnlijk een rol gespeeld in de afname van temazepam-gebruikers, waardoor zolpidem mogelijk als alternatief werd voorgeschreven." Met andere woorden: de stijging bij zolpidem is voor een groot deel geen nieuw of toegenomen slaapmiddelgebruik, maar mensen die noodgedwongen overstapten. SFK noemt dit zelf "waarschijnlijk" en "mogelijk", geen bewezen feit, en die voorzichtigheid nemen we hier over.
Per soort slaapmiddel
Binnen de vergoede groep (GIP-cijfers) is een duidelijke verschuiving te zien tussen twee groepen slaapmiddelen.
Zolpidem en zopiclon worden Z-drugs genoemd: geen benzodiazepine in strikte zin, maar farmacologisch verwant en met hetzelfde risico op gewenning en afhankelijkheid. Voor zopiclon geldt wel een uitzondering die het Farmacotherapeutisch Kompas expliciet noemt: bij een behandelduur tot 4 weken is geen duidelijke tolerantie aangetoond.
Melatonine ontbreekt bewust in deze cijfers. Het middel is in lage dosering grotendeels vrij verkrijgbaar en valt daardoor grotendeels buiten zowel de vergoede telling als de receptregistratie. Een betrouwbaar totaalcijfer bestaat niet.
De slaapmiddelenfuik
Een slaapprobleem, angst of crisis leidt tot een snel voorschrift.
Het middel werkt aanvankelijk duidelijk en wordt daardoor psychologisch en praktisch belangrijk.
Gewenning vermindert het effect. Stoppen veroorzaakt reboundslapeloosheid, angst of onrust.
Die klachten voelen als bewijs dat het oorspronkelijke probleem terug is, terwijl het vaak ontwenning is.
Herhaalrecepten houden het gebruik stabiel op papier, terwijl de afhankelijkheid zich verdiept.
Wil je stoppen, dan is passende afbouwbegeleiding niet altijd snel beschikbaar.
Langer dan de richtlijn
De richtlijn is helder: de behandeling van slapeloosheid is vooral niet-medicamenteus. Een slaapmiddel is alleen bedoeld voor uitzonderingsgevallen, kortdurend: meestal enkele dagen tot 2 weken, zonder herevaluatie maximaal 4 weken inclusief afbouwen. In de praktijk krijgt een aanzienlijk deel van de nieuwe gebruikers meer mee dan die richtlijn aanraadt: in 2024 kreeg ongeveer 63% van de nieuwe gebruikers van slaapmedicatie voor maximaal 20 dagen voorraad, wat betekent dat de rest bij de start al meer meekreeg. Dit cijfer gaat over slaapmedicatie als groep en over de voorraad bij het eerste recept, niet over aangetoond langdurig gebruik per middel.
Verdieping in video
🔒 Video's laden pas van YouTube (nocookie) zodra je op afspelen klikt.
Herken je dit patroon?
Gebruik je een slaap- of kalmeringsmiddel al veel langer dan de bedoeling was, zonder dat iemand nog heeft gevraagd of het nog nodig is? Deel je ervaring. Niet om een dokter aan te wijzen, maar om het patroon zichtbaar te maken.
Verantwoording en bronnen
- SFK (Stichting Farmaceutische Kengetallen), Pharmaceutisch Weekblad, 20 maart 2025: 1,3 miljoen benzodiazepinegebruikers in 2024; temazepam 363.000 naar 286.000; zolpidem 149.000 naar 236.000, met de eigen duiding dat dit waarschijnlijk grotendeels temazepam-substitutie door tekorten is.
- GIPdatabank/Zorgcijfersdatabank (Zorginstituut Nederland): vergoede Zvw-verstrekkingen per ATC-groep. Let op: dit is de vergoede subset, niet het totale gebruik. Beleidsmaatregel 1 januari 2009 beperkte vergoeding tot een klein aantal indicaties.
- Trimbos-instituut, Nationale Drug Monitor (2025): 480.000 volwassenen (3,4%) gebruikten in 2024 slaap- of kalmeringsmiddelen ook zonder recept.
- Farmacotherapeutisch Kompas / NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen (2024): behandelduur en afbouwadvies.
- IVM (Instituut Verantwoord Medicijngebruik) i.s.m. SFK, Monitor Voorschrijven Huisartsen 2024: voorraad bij nieuwe slaapmedicatie-gebruikers.